اثرات دهانی داروها

تاریخ ثبت در سایت:4/18/2019

متن کامل

 

اثرات دهانی داروها

 

اثرات دهانی داروها:

 

     داروها ممكن است با نسخه و یا بدون نسخه (مانند آسپرین) تهیه شوند. به علاوه بر این سوء استفاده از داروهای نشاط آور كه به طور غیرقانونی تهیه می‌شوند، روبه گسترش است.

 

تاریخچه پزشكی:

تاریخچه پزشكی می‌بایست فهرستی از تمامی قرص‌ها و داروهایی كه بیمار مصرف می‌كند را، شامل گردد.

  •   ممكن است جزئیاتی از شرایط پزشكی بیمار را نشان دهد كه می‌توانند به مصرف احتمالی برخی داروها اشاره داشته باشند، به عنوان مثال سابقه‌ای از صرع ممكن است مصرف احتمالی فنی توئین را به فكر خطور دهد و یا هنگامی كه سابقه‌ای از آسم وجود دارد، می‌تواند به مصرف احتمالی استروئید استنشاقی اشاره نماید.

     اگر چه دستور نادرست مصرف دارو به بیمار توسط پزشك بسیار بعید است اما تاریخچه پزشكی بیمار ممكن است بدلایل زیر ناقص تهیه شده باشد .

  •   آشفتگی و اغتشاش فكری بخصوص در سالمندان.
  •   خود درمانی توسط داروهای بدون نسخه ممكن است از نظر بیمار كم اهمیت و بدون ارتباط با درمانهای دندانپزشكی تلقی شود .
  •      - بیمار ممكن است مایل نباشد به مصرف داروهایی كه نشان دهنده مشكل خاصی است اشاره نماید ،  برای مثال آنتی‌بیوتیكها تجویز شده در بیماریهای منتقله از راه تماس جنسی و یا استفاده از داروهای ضدافسردگی.
  •      - بیمار ممكن است تمایلی به تصدیق خود درمانی، بویژه سوء استفاده دارویی نداشته باشد.
  •      - به خاطر آوردن نام و روز اكثر داروهای تجویزی با نسخه ، كار مشكلی می‌باشد.
  •      - پزشك تجویز كننده و سازندگان دارو ممكن است تمامی مكانیسم های اثریك دارو را ندانند ، لذا احتمال بروز اثرات متقابل دارویی و واكنشهای ایدیوسنگراتیك می‌رود.
  •      - زمانیكه تعداد داروهای تجویزی با نسخه، كه بیمار مصرف می‌نماید زیاد باشد، امكان دارد یك یا چند مورد از آنها فراموش گردد.

     چنانچه نسبت به نوع و روز هر كدام از داروهای تجویزی شك وجود داشته باشد ، باید  از بیمار خواسته شود كه در جلسه بعد آن دارو و هرگونه بسته‌بندی مربوط به آن و برگه‌های نحوه مصرف آن دارو را با خود همراه بیاورد. چنانچه علی‌رغم اینها، بازهم تردیدی باقی ماند، میبایست با متخصص بیماریهای دهان و فک وصورت تماس گرفته شود .

 

اثرات دهانی دارو

 

  •      - تاریخچه دندانپزشكی ممكن است شامل جزئیات مشكلات دندانی بیمار باشد كه بر مصرف احتمالی داروها دلالت كند. ممكن است دندان دردی كه اخیراً رخ داده، با استفاده از اژنل یا قراردادن یك آسپرین در سالكوس باكال خود درمانی شده باشد، ویا یك ژنریویت – پریودنتیت امكان دارد، با استفاده از دهانشویه كلرهگزیدین درمان شده باشد.

 

  •      - برخی از تغییرات دهانی از خصوصیات تیپیك تجویز داروهای خاص می‌باشند، بطور مثال ایجاد لكه‌های تتراسایكلین بر روی دندانها و هیپرپلازی لثه در اثر مصرف فنی توئین.

 

  •      - اثرات دهانی داروها ممكن است به علت عمل موضعی آنها در دهان و یا یك اثر سیستمیك باشد. این اثرات معمولاً منفی هستند (مانند سوختگی ناشی از آسپرین) اما همچنین ممكن است پنهان كننده بیماری یا سركوب كننده و گاهی اوقات مثبت نیز باشندجهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی با متخصص مشورت شود.اثرات داروها به اشکال زیر است

 

پنهان كنندگی (Masking ) :

     تجویز دارو باعث پنهان شدن علائم یك بیماری دهانی می شود برای مثال هنگامی كه التهاب در اثر مصرف استروئیدها مخفی می ماند ، عفونت دهانی ممكن است به صورت آرام و بی سرو صدا پیشرفت نماید .

 

مهار كنندگی (Suppressive ) :

     - دارو كه جهت بیماری دیگری مصرف می‌شوند، امكان دارد پیشرفت یك بیماری دندانی را متوقف سازند، به عنوان مثال آنتی‌بیوتیكها ممكن است جلوی پیشرفت آبسه دندانی را بگیرند (اما موجب بهبود آن نمی‌شوند.

 

 (اثر مثبت):

     - دارویی كه جهت بیماری دیگری تجویز شده ، موجب درمان یك بیماری دهانی می‌گردد، ارزش مترونیدازل در درمان ژنریویت زخمی نكروزان حاد از طریق این اثر مثبت ، شناخته شده است. جهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی با متخصص بیماریهای دهان و فک وصورت مشورت شود.

 

عوارض دهانی داروها:

1) اثرات موضعی:

آلرژی

  1.      - واكنشهای آلرژیك ممكن است (بندرت) به دنبال استفاده از عوامل خوش طعم كننده در داروها، مشاهده گردند.
  2.      - واكنشهای lichenoid ، كه از نظر كلینیكی امكان دارد از پلاكهای سفید رنگ موجود در لیكن پلان دهانی غیرقابل تمیز باشند، ممكن است به همراه مصرف داروهای ضد دیابتی دهانی (برای مثال) ایجاد گردند. باشندجهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی با متخصص مشورت شود.

 

تغییر فلور دهانی :

  •      - بروزبرفك‌وسایرگونه‌های‌كاندیدیازیس،كه در اثر مصرف آنتی‌بیوتیكها (به ویژه تتراسایكلین) ایجاد می شود ممكن است درمان برخی از بیماریهای دهان را با مشكل مواجه سازد.
  •      - برفك‌دهانی حلقی، گاهی اوقات یكی از اثرات جانبی كورتیكواستروئیدهای استنشاقی می‌باشد.
  •      - ممكن‌است‌ارگانیسمهای‌مقاوم در نتیجه مصرف طولانی مدت آنتی‌بیوتیك، حفره دهان كلونیزه شوند. باشند.جهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی به متخصص بیماریهای دهان و فک وصورت مراجعه شود.

 

پوسیدگی دندان

 

پوسیدگی دندان:

     - برخی داروها، بخصوص قرص‌ها و شربت‌های سرفه به جهت بهتر شدن طعم و قابل قبول بودن برای كودكان، حاوی شكر می‌باشند.

     - مصرف‌طولانی‌مدت‌داروهای‌حاوی شكر ممكن است منجر به پوسیدگیهای منتشر (rampant) گردد.

 

تحریك شیمیایی:

     - قرص‌های آسپرین كه به اشتباه برای خود درمانی دندان درد در سالكوس قرار داده شده تا حل گردند،‌می‌توانند منجر به ایجاد یك پلاك سفید رنگ و به دنبال آن زخم شوند.

     - ژل‌های سالیسیلات كولین و قرص‌های كلرایدپتاسیم نیز برای مخاط، تحریك كننده می‌باشند.

     - چاشنی‌ها و عوامل خوش طعم كننده بكار رفته در غذاها، بخصوص روغن‌های ضروری، ممكن است موجب بروز افزایش حساسیت تماسی (Contact hypersensitivity) در پوست گردند. علی رغم اینكه درگیری مخاطی امری غیرشایع است، با این حال استفاده از دارچین در خمیردندان می‌تواند موجب این امر گردد.

 

     - استفاده از اوژنول در یك حفره دندانی پوسیده دردناك یك درمان قدیمی می‌باشد؛ چنانچه قرص‌های اوژنول بر روی مخاط قرار گیرند، ممكن است سبب بروز سوختگی در مخاط شوند. جهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی به متخصص مراجعه شود.

 

حساسیت دندانی

 

تأخیر در ترمیم:

     - تأخیر در ترمیم مناطق تروماتیزه شده یا محل‌های جراحی ممكن است نتیجه استفاده از استروئیدهای موضعی و یا سیستمیك باشد .

 

سایش (erosion) دندان‌ها:

     - برخی از داروها به فرم مایع، دارای خاصیت اسیدی می‌باشند (برای مثال می توان به بزاق های مصنوعی كه برای بیماران بدون دندان طراحی شده‌اند و هم‌چنین دهانشویه‌های حاوی اسید كربولیك اشاره نمود)

     - استفاده طولانی مدت از داروهای اسیدی توسط بیماران با دندان، ممكن است منجر به سایش (erosion) اسیدی شدید در دندان‌ها گردد.

 

تغییر رنگ خارجی دندان:

  •      - به دنبال استفاده از دهانشویه كلرهگزیدین، بصورت اسپری یا ژل، لكه‌های قهوه‌ای رنگی بر روی دندان‌ها ایجاد شده كه البته با پولیش برطرف می‌شوند.

  •      - نمكهای آهن به فرم مایع می‌توانند موجب ایجاد لكه‌های سیاه رنگ بر روی سطح مینا گردند. جهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی به متخصص بیماریهای دهان و فک وصورت مراجعه شود.

 

2) اثرات سیستمیك:

آلرژی:

آنژیوادم (Angio-oedema):

     - یكی از مشخصه‌های آنژیوادم آلرژیك حاد، ایجاد سریع یك تورم ادماتوز، برای مثال تورم دور چشمی، می‌باشد.

     - چنانچه حنجره درگیر شود، انسداد تنفسی حاصله ممكن است وخیم و كشنده باشد.

     - آنژیوادم‌ممكن‌است‌به‌تنهایی یا همراه با شوك آنافیلاكسی بروز نماید.

     - دخالت آسپرین، پنی سیلین و مهاركننده‌های ACE در بروز آنژیوادم شناخته شده است، اما مقادیر جزئی از بسیاری آلرژن‌ها ممكن است سبب این تغییرات در افراد مستعد شوند. جهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی به متخصصمراجعه شود.

 

بیشتر بخوانید : 

دندانپزشکی وبیماریهای سیستمیک

 

اریتم مولنی فرم (Erythema multiforma):

  •      - اریتم مولتی فرم ممكن است به دنبال مصرف داروهایی از قبیل پنی سیلین، فنی توئین، كلرپروپامید و فنوباربیتال ایجاد گردد.
  •      - هرچند كه همیشه سابقه ای از مصرف دارو وجود ندارد.
  •      - لبها متورم، كراست بسته و خون چكان بوده و مخاط دهان بطور وسیع زخم می شوند.
  •      - یكی از مشخصه‌های این بیماری، ضایعات ²target² مانندی می‌باشند كه ممكن است بر روی پوست مشاهده شوند؛ این ضایعات، ماكولهای قرمز بزرگی (با قطرcm1 ) با مركز سیانوتیك می‌باشند. (از نظر ظاهر شبیه یك سیبل تیراندازی بوده و از این جهت به این نام خوانده می‌شوند).

 

استوماتیت و درماتیت اكسفولیاتیو(Exfoliative stomatitis and dermatitis):

  •      - استوماتیت و درماتیت اكسفولیاتیو به علت تخریب اپی تلیوم، بصورت ضایعات منتشر در مخاط دهان و پوست مشاهده می‌گردند.
  •      - اینها واكنش‌های ‌شدید و خطرناك ‌دارویی ‌بود و می‌توانند مهلك و كشنده باشند.
  • طلا، فنیل بوتازون (phenylbutazone) و باربیتورات‌ها (barbiturates) در بروز این ضایعات دخالت دارند.

 

بثوارت ثابت ناشی از دارو :

  •      - مشخصه آن، ضایعات پوستی با حدود كاملاً واضح و مشخص می‌باشند كه در همان محلی كه هر بار، یك ‌داروی ‌بخصوص برای ‌مثال ‌فنل‌فتالئین (phenolphetalein)مصرف‌می‌گردد، رخ می‌دهند.
  •      - درگیری مخاط دهان نادر است.

 

واكنش لیكنوئید :

     - از نظر كلینیكی می‌تواند از patchهای سفید رنگ موجود در لیكن پلان دهانی غیرقابل تمیز باشد

     - داروهایی كه با ظهور خطوط و پلاكهای سفید، تغییرات آتروفیك و زخم در ارتباط می‌باشند، شامل NSAIDS، متیل دوپا (methyldopa)، مترونیدازول (metronidazole)، داروهای ضد قند خوراكی، دیورتیك‌ها، فنوتیازین‌ها و طلا می‌باشند. جهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی به متخصص بیماریهای دهان و فک وصورت مراجعه شود.

 

بوی بد دهان (halitosis ):

     - بطور معمول در اكثر موارد به علت برخی عادات (سیگار كشیدن، مصرف الكل ) یا عفونت دهانی (بخصوص بیماری پریودنتال)‌می‌باشد.

     - هم‌چنین ممكن است از خشكی دهان یا یك بیماری سیستمیك نیز ناشی گردد. این بیماری‌های سیستمیك عبارتند از:

            عفونت‌های راه هوایی

  •             بیماری كبدی
  •             بیماری كلیوی
  •             بیماری معدی روده‌ای
  •             كتوز دیابتیك

     - داروهایی كه موجب بوی بد دهان می‌شوند، شامل disulfiram،
chloral hydrate و Dimethyl sulphoxide هستند.

 

لنفادنوپاتی گردن (cervical lymphadenopathy)

     -‌ این عارضه با مصرف فنی توئین (phenytoin) و فنیل بوتازون
(phenyl butazone ) مشاهده شده است.

 

تاخیر در ترمیم (Delayed healing):

 

تاخیر در ترمیم مناطق تروماتیزه شده یا محل‌های جراحی ممكن است نتیجه استفاده از استروئیدهای سیستمیك باشد.

 

ضعف سیستم ایمنی (Depression of the immune system):

     ضعف سیستم ایمنی، ( برای مثال به دنبال پیوند عضو) ، ممكن است باعث عفونتهای قارچی (كاندید یایی) و ویروسی (اغلب هرپسی) در مخاط، دهان شده و خونریزی از لثه پیشرفت بیماری پریودنتال قبلی گردد .

 

 

دپرسیون مغز استخوان (Depression of bone marrow):

نقص در تولید گلبولهای سفید:

     -‌ چنانچه این نقص شدید باشد، ممكن است منجر به آگرانولوسیتوزیس همراه با ایجاد زخمهای نكروز شونده در لثه‌ها و گلو شود.

     -‌ زخمهای دهانی بطور معمول در بیمارانی كه توسط داروهای سایتوتوكسیك بخصوص متوتركسات methotrexate، و طلا، پنی سیلامین
(penicillamine) ، كاپتوپریل (captopril) و سایر مهاركننده‌های ACE، تحت درمان قرار می‌گیرند، رخ می‌دهند.

 

نقص در تولید گلبولهای قرمز:

     -‌ كمبود فولات و آنمی ماكروسیتیك گاهی اوقات یكی از عوارض درمان طولانی مدت با فنی توئین می‌باشند.

     -‌ تغییرات دهانی ممكن است شامل زخمهای آفتی شدید باشند. جهت تشخیص اثرات دهانی داروها بایستی به پزشک متخصص مراجعه شود.

 

نقص در هموستاز:

     -‌ ترومبوسیتوپنی ممكن است وابسته به دارو (شامل داروهایی كه در بالا آمده است) باشد و می‌تواند موجب خونریزی از مارجینهای لثه گردد، كه امكان دارد به صورت خود به خودی و یا به دنبال یك ترامای خفیف ایجاد شود.

 

تیكهای عضلات صورت (Facial nascle tics):

     حركات غیر ارادی عضلات حالت دهنده صورت، به دنبال مصرف برخی از داروها، شامل فنوتیازین‌ها (phenothiazines) ، فنی توئین (phenytoin) و كاربامازپین (carbamazepine) گزارش شده  است.

 

درد صورت (Facial pain)

     گاهی اوقات مصرف برخی از داروها از قبیل فنوتیازین‌ها ممكن است موجب درد صورت شوند.

 

 

هیپرپلازی لثه (Gingival hyperplasic) :

     -‌ هیپرپلازی لثه یك عارضه جانبی شایع درمصرف فنی توئین (phenytoin) و گاهی اوقات سیكلوسپورین (Cyclosporin) یا نفیدیپین (nifedipine) ( و برخی دیگر از بلوك كننده‌های كانال كلسیم) می‌باشد.

     -‌ میزان هیپرپلازی متغیر است، اما بطور مشخص پاپیلاهای بین دندانی را درگیر می‌نماید.

     -‌ هیپرپلازی‌لثه‌وابسته‌به‌پلاك‌بوده‌وبابرداشت موثر پلاك ، قابل كنترل است.

 

افزایش ترشح بزاقی (Hypersecretion of salive):

 

 

     - بعضی از داروها (مانند كلوزاپین clozapine) می‌توانند موجب افزایش تولید بزاق گردند.

     -‌ این مورد تا زمانیكه بیمار دچار سختی بلع نشده است، یك مشكل محسوب نمی‌شود.

     -‌ با این حال، برخی از بیماران مشكلاتی ناشی از تراوش بزاق اضافی
به خارج ازدهان را تجربه كرده و ممكن است دچار التهاب گوشه لب
(angular cheilitis) شوند

 

 

بد رنگی های ناشی از تتراسایكلین (Tetracycline staining ):

 

     -‌ بد رنگی های داخلی دندانها به علت مصرف تتراسایكلین‌ها امری بسیار شایع می‌باشد.

     -  این مواد چنانچه در هر زمانی از 4 ماهگی جنینی تا 12 سالگی تجویز شوند، بر دندانها اثر خواهند گذاشت.

     -‌ تمامی تتراسایكلین ها باعث تغییر رنگ دندانها می‌شوند و رنگ ایجاد شده بسته به تتراسایكلین مصرفی از زرد تا خاكستری متغیر است.

     -‌ در دندانهای درگیر، موقعیت و پهنای نوار تغییر رنگ ، نشان دهنده سنی كه در آن تتراسایكلین مصرف شده و همچنین مدت مصرف تتراسایكلین می‌باشد. 

 

فلوروزیس (florosis):

     -‌ بلعیدن بیش از حد فلوراید در زمان تكامل دندان منجر به فلوروزیس دندانی همراه با لكه لكه شدن (لكه‌های سفید و یا قهوه‌ای) مینا و ایجاد مناطق هیپوپلازی یا حفرات بر روی سطح دندان می‌گردد.

 

واكنش شبه لوپوس (Lupoid reaction):

 

     یك واكنش شبیه لوپوس اربتماتوز سیستمیك (SLE) ممكن است به سبب مصرف داروهایی از قبیل hydrazaline و procainamide رخ دهد.

 

پیگمانتاسیون دهانی (Oral pigmentation):

  •      -‌ رسوب فلزات سنگین از قبیل سرب یا جیوه در بافتهای لثه ممكن است موجب تغییر رنگ می‌شود. امروزه این مورد بندرت دیده می‌شود.
  •      -‌ گزارش شده است كه فنوتیازین ها می ‌توانند موجب ایجاد پیگمانتاسیون دهانی شوند.
  •      - مصرف طولانی مدت آنتی‌بیوتیكهای موضعی و دهانشویه‌های ضد عفونی كننده ممكن است سبب ایجاد یك تغییر رنگ تیره (حتی سیاه رنگ) در سطح پشتی زبان گردند، كه این احتمالاً نتیجه رشد بیش از حد ارگانیسمهای سازنده پیگمان می‌باشد (Black hairy tongue).

 

 

 

XIV. پمفیگوس/ واكنشهای شبیه پمفیگوئید (Pemphigus/ pemphigoid- like reactions)

 

     - در موارد بسیار كمی، ممكن است وزیكول‌ها، بول‌ها و زخمهای حاصل از پمفیگوس ولگاریس و پمفیگوئید موكوز ممبران به توسط برخی از داروها شامل پنی‌سیلامین (Penicillamine) آغاز گردند.

 

 

درد غده بزاقی (Salivary gland pain)

 

     - درد در غده بزاقی همراه با مصرف برخی از داروهای ضد فشار خون (مانند Clonidine,Bethanidine, Methydopa) و آلكالوئیدهای ونیكا (Venica alkaloids) گزارش شده است.

 

تورم غده بزاقی (Swelling of salivary glands)

 

     - تورم غده بزاقی ممكن است با مصرف داروهای حاوی ید ، داروهای آنتی‌تیروئید (antithyroid)، فنوتیازین‌ها (phenothiazines) و سولفونامیدها  (sulphonamides) بروز نماید. 

 

تغییر حس چشایی (Taste perception alteration)

 

     - داروهای بسیاری بر حس چشایی اثر می‌گذارند، این داروها شامل پنی‌سیلامین (penicillamine)، گریزوفولوین grisefulvin، كاپتوپریل (captopril) ( و سایر مهار كنند‌ه‌های ACECarbimamzole، مترونیدازول (Metronidazole) می‌باشند.

 

 

پاراستزی تری‌ژمینال (Trigeminal paraesthesia)

     - پارستزی تری‌ژمینال متعاقب مصرف طیف وسیعی از داروها گزارش گردیده است اما بطور اخص به دنبال مصرف acetazolamide دیده شده است.

 

خشكی دهان (Xerostomia)

     - شایعترین اثری كه داروها بر غدد بزاقی اعمال می‌كنند، كاهش جریان بزاق است.

     - ممكن است در بیماران مبتلا به خشكی دهان، مخاط نازك، شكننده و دچار سوزش گردد و همچنین امكان دارد در نتیجه این عارضه، بهداشت دهانی آنها ضعیف باشد.

     - این بیماران ممكن است دچار پوسیدگیهای منتشر دندانی
(rampant dental caries)، بیماری پریودنتال، ناتوانی در تحمل دنچرها و عفونت‌های دهانی (بخصوص كاندیدیازیس) گردند.

     - داروهای اسیدی می‌توانند موجب خشكی دهان (Xerostomia) شوند، اما در بین آنها می‌توان بطور اخص به ضد افسردگیهای سه حلقه‌ای
(tricyclic antidepressants) اشاره نمود.

     - با در نظر گرفتن مصرف گسترده (و روبه رشد) ضد افسردگیهای سه حلقه‌ای (tricyclic antidepressants) و پیامدهای خطرناك دندانی آنها، این عارضه (خشكی دهان) یك واكنش نامطلوب مهم تلقی می‌شود.

     - مصرف‌بیش‌ازحد دیورتیك‌هانیزمی‌تواندبه‌خشكی‌دهان‌(Xerostomia) گردد.

 

بیشتر بخوانید : 

تعریف خشکی دهان و علل آن

 

گزارش موارد مشكوك واكنش های نامساعد دارویی

 

  • انجمن اینمی داروها ، استفاده از كارت زرد را برای گزارش موارد مشكوك         واكنش های نامساعد داروئی ، پیشنهاد می كند .
  • در صورتی كه واكنشی به دنبال استفاده از محصولات جدید ایجاد شود باید همه واكنشهای مشكوك گزارش شود .
  • تمام داروهایی كه در سه ماهه گذشته تجویز شده اند ( شامل داروهایی كه در خود مصرف شده اند ) باید در كارت بیمار ثبت شود .
  • در مواردی كه یك واكنش مشكوك در اثر مصرف یك داروی تائید شده ایجاد شود ، باید واكنشهای شدید و غیر معمول گزارش شود .

 


 

 

دکتر آرش عزیزی متخصص بیماریهای دهان ، فک وصورت استاد و عضو هیئت علمی دانشگاه مولف بیش از 100مقاله علمی-پژوهشی در زمینه دندانپزشکی رتبه اول در بورد تخصصی کشوری


نظرات کاربران

نظر خود را ارسال نمایید
نام :  
نام خانوادگی :  
ایمیل :   
پیام :